TÀI LIỆU VỀ THẾ MẠNH CỦA NHẬT BẢN TRONG MỘT SỐ LĨNH VỰC VÀ TIỀM NĂNG HỢP TÁC VIỆT NAM - NHẬT BẢN

I. THẾ MẠNH CỦA NHẬT BẢN TRONG MỘT SỐ LĨNH VỰC

1. Khoa học - công nghệ

- Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ lõi, sở hữu nhiều doanh nghiệp công nghệ hàng đầu thế giới, tham gia dẫn dắt các xu hướng công nghệ trên phạm vi toàn cầu trong các vật liệu công nghiệp tiên tiến[1], công nghệ sinh học[2], trí tuệ nhân tạo (AI)[3],…; đứng đầu thế giới về linh kiện truyền động[4], cảm biến chính xác, cảm biến hình ảnh (CMOS)[5]. Các tập đoàn như Toyota Motor Corporation, Sony Group Corporation, Hitachi Ltd., Panasonic Holdings Corporation liên tục nằm trong nhóm doanh nghiệp có năng lực nghiên cứu và sở hữu công nghệ hàng đầu thế giới.

- Nhật Bản đi tiên phong trong một số ngành công nghệ quan trọng: (i) phát triển công nghệ bán dẫn từ sớm (thập niên 1950)[6] và tiên phong về công nghệ chế tạo chip (chiếm 48% thị phần thế giới liên quan đến chip như tấm silicon, quang khắc, hóa chất thiết yếu để sản xuất chip tiên tiến) và công nghệ đóng gói tiên tiến; (ii) đi đầu về Robot công nghiệp và sản xuất thông minh, ứng dụng rộng rãi robot trong dây chuyền sản xuất, phát triển “nhà máy thông minh” (smart factory), kết hợp AI, IoT và dữ liệu lớn vào quản lý sản xuất; (iii) Nhật Bản đã chuyển từ giai đoạn nghiên cứu cơ bản sang nghiên cứu và phát triển Lượng tử, hướng tới khả năng ứng dụng thực tiễn trong vài năm tới[7].

- Nhật Bản có nền tảng nghiên cứu và phát triển công nghệ tương đối sâu rộng và kinh nghiệm kết nối nghiên cứu cơ bản với ứng dụng công nghiệp thông qua sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Các tập đoàn và viện nghiên cứu, trường Đại học có sự phối hợp mật thiết, đầu tư lớn cho R&D; chuyển giao nhanh kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

2. Công nghiệp ô tô, cơ khí, điện tử và tự động hóa

- Nhật Bản là một trong những nước sản xuất Robot lớn nhất thế giới, cung cấp khoảng 40% số lượng Robot trên toàn cầu[8]; dẫn đầu trong các lĩnh vực điện tử, chế tạo máy chính xác (Nhật Bản đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật, thể hiện qua việc làm chủ các công nghệ máy công cụ CNC (Computer Numerical Control), thiết bị cơ khí như máy tiện, bào, cắt laser,… được điều khiển tự động bằng máy tính), gia công siêu tinh vi và thiết bị quang học tiên tiến.

- Nhật Bản đi tiên phong trong công nghệ hybrid (Toyota giới thiệu mẫu xe hybrid thương mại đầu tiên trên thế giới là Toyota Prius từ năm 1997, mở đầu cho kỷ nguyên xe hybrid hiện đại và năm 2025, xe hybrid chiếm khoảng 42% tổng doanh số toàn cầu của Toyota) và làm chủ nhiều công nghệ cốt lõi của ngành ô tô thế hệ mới (Hệ thống truyền động hybrid (Hybrid Synergy Drive), Công nghệ hỗ trợ lái xe tiên tiến (ADAS), Công nghệ sản xuất thông minh và tự động hóa trong ngành ô tô); dẫn đầu về chuỗi cung ứng phụ trợ khép kín toàn cầu, linh kiện phụ tùng ô tô độ bền cao, động cơ đốt trong tối ưu.

3. Chuyển đổi xanh, năng lượng mới và ứng phó biến đổi khí hậu

- Nhật Bản đi tiên phong về công nghệ Pin nhiên liệu hydro (Fuel Cell), Pin thể rắn (Solid-state Battery); dẫn đầu công nghệ đồng đốt Hydro/Ammonia và điện gió ngoài khơi; có năng lực về LNG, điện, lưới điện, công nghệ giảm phát thải, tài chính xanh; có thế mạnh về công nghệ tiết kiệm năng lượng, quản lý chất thải, kinh tế tuần hoàn.

- Nhật Bản đồng thời có các cơ chế huy động vốn, bảo hiểm, tín dụng xuất khẩu và hỗ trợ dự án quốc tế. Sự kết hợp giữa công nghệ, doanh nghiệp và các định chế tài chính là lợi thế đáng chú ý trong triển khai các dự án năng lượng có quy mô lớn của Nhật Bản.

- Nhật Bản có nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong phòng chống động đất, sóng thần, lũ lụt, sạt lở đất và các hiện tượng thời tiết cực đoan; phát triển mạnh các hệ thống quan trắc, cảnh báo sớm, mô hình dự báo, quản lý rủi ro thiên tai và tiêu chuẩn kỹ thuật phục vụ xây dựng hạ tầng có khả năng chống chịu.

4. Nông nghiệp công nghệ cao, chế biến thực phẩm

- Nhật Bản có kinh nghiệm và thế mạnh về cơ giới hóa nông nghiệp, máy móc nông nghiệp chính xác, nhà kính thông minh, giống cây trồng, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, công nghệ bảo quản sau thu hoạch (CAS-Cấp đông giữ nguyên tế bào) và chế biến thực phẩm.

- Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thiếu hụt lao động nông nghiệp, Nhật Bản cũng phát triển các giải pháp tự động hóa, cảm biến, robot và hệ thống quản lý sản xuất nhằm nâng cao năng suất, giảm thất thoát và sử dụng hiệu quả tài nguyên.

5. Y tế và chăm sóc sức khỏe

- Nhật Bản dẫn đầu về y học tái tạo (Tế bào gốc IPS), thiết bị chẩn đoán hình ảnh (Olympus chiếm 70% máy nội soi thế giới); đẩy mạnh ứng dụng Robot vào ngành y tế (hỗ trợ phục hồi chức năng) và triển khai dịch vụ y tế từ xa.

- Triển khai tốt Hệ thống bảo hiểm y tế toàn dân (từ năm 1960); phát triển mạnh y tế dự phòng và quản lý sức khỏe cộng đồng (khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc bệnh); có thế mạnh trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi (kaigo) và điều dưỡng dài hạn (hình thành từ kinh nghiệm ứng phó với xã hội già hóa).

6. Cơ sở hạ tầng chiến lược

- Nhật Bản có thế mạnh về quy hoạch và khai thác đường sắt đô thị, quản trị vận hành - bảo trì, tín hiệu, tiêu chuẩn an toàn, đường bộ, cầu cảng, đặc biệt có hệ thống tàu cao tốc (Shinkansen) hiện đại, an toàn tuyệt đối 100%[9].

- Nhật Bản dẫn đầu về công nghệ Động lực phân tán (EMU) và vận hành TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng), công nghệ khoan hầm, gia cố mái dốc và thiết kế cầu giúp kết nối các khu vực bị chia cắt bởi núi và biển.

7. Quản trị hành chính, doanh nghiệp, đào tạo cán bộ và nhân lực chất lượng cao

- Quản trị hành chính, doanh nghiệp, cải cách công vụ, quy hoạch đô thị là những thế mạnh khá đặc thù của Nhật Bản. Quy trình rõ ràng, chính sách được đánh giá và cải tiến thường xuyên. Chính quyền Trung ương và địa phương có cơ chế phối hợp chặt chẽ trong các vấn đề liên ngành, đặc biệt là ứng phó khẩn cấp và quản lý rủi ro (OECD ghi nhận khung quản trị của Nhật Bản cho phép huy động phối hợp theo cả chiều ngang giữa các ngành và chiều dọc giữa các cấp chính quyền).

- Các doanh nghiệp Nhật Bản được biết đến với hệ thống quản lý tiên tiến, sản xuất tinh gọn, cải tiến liên tục (kaizen) và kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, do đó sảm phẩm của Nhật Bản (made in Japan) vẫn luôn được ưa chuộng trên thế giới và được người tiêu dùng đánh giá cao về độ bền, chất lượng[10].

- Nhật Bản có các Trường Đại học nghiên cứu, Trường kỹ thuật chuyên nghiệp (KOSEN), hệ thống đào tạo nghề gắn với doanh nghiệp và năng lực khoa học ứng dụng mạnh.

8. Thế mạnh của các địa phương có nhiều hợp tác với Việt Nam

(1) Tokyo: Quy hoạch đô thị, tài chính, đại học, khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, giao thông, y tế; (2) Osaka: Tài chính, công nghiệp nặng (luyện thép, đóng tàu, hóa chất, sản xuất ô tô), công nghiệp điện, điện tử dân dụng, công nghệ thông tin, công nghệ sinh học; (3) Kanagawa: công nghiệp, công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, khoa học sự sống, y tế, nông nghiệp; (4) Gunma: ngành sản xuất thiết bị vận tải, thực phẩm, hóa học, nhựa, du lịch suối nước nóng, nông nghiệp, sản xuất linh kiện, bộ phận quan trọng của động cơ máy bay, tên lửa...; đi đầu tại Nhật Bản về chuyển đổi số; (5) Aichi: Chế tạo ô tô, tàu cao tốc shinkansen, công nghiệp hàng không, vũ trụ (là tổng hành dinh của nhiều công ty lớn như Toyota, Suzuki, Mitsubishi, Mitsubishi Fuso, Honda, Denso…); (6) Fukuoka: tập trung nhiều ngành công nghiệp mũi nhọn và chủ chốt như công nghiệp ô tô với các hãng Toyota Kyushu, Nissan, Daihatsu Kyushu; công nghệ sinh học, môi trường, nano, thủy năng; chế tạo robot, công nghệ số và công nghệ IT; sản xuất chất bán dẫn (khoảng 600 công ty, chiếm 5% sản lượng thế giới và 25% của Nhật Bản).

II. CÁC ĐẦU MỐI HỢP TÁC CỦA NHẬT BẢN

1. Lĩnh vực khoa học - công nghệ

1.1. Cơ quan Chính phủ: Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (MEXT); Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI); Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST); Tổ chức Phát triển Công nghệ Công nghiệp và Năng lượng mới Nhật Bản (NEDO); Tổ chức xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO), Cơ quan Hợp tác quốc tế (JICA).

1.2. Các Viện nghiên cứu, trường Đại học: Viện Nghiên cứu RIKEN (AI, khoa học tính toán, khoa học vật liệu và các lĩnh vực nghiên cứu tiên tiến); Viện Khoa học và Công nghệ Công nghiệp Tiên tiến Quốc gia (AIST) (nghiên cứu công nghệ ứng dụng, đo lường, robot, tự động hóa và kết nối nghiên cứu với sản xuất); Viện Công nghệ Tokyo và Đại học Tokyo (kỹ thuật, công nghệ thông tin, AI, vật liệu); Đại học Hiroshima (đào tạo nhân lực bán dẫn); Đại học Nagoya; Đại học Osaka,...

1.3. Các doanh nghiệp: (i) Tập đoàn được thành lập dưới sự bảo trợ của Chính phủ để đầu tư phát triển các ngành công nghệ lõi: Rapidus[11] (sản xuất chip cao cấp); Tập đoàn Đầu tư Nhật Bản (JIC)[12] (trực thuộc Bộ METI); (ii) Công ty tư nhân: Sony (có công nghệ cảm biến hình ảnh hàng đầu thế giới và đang tập trung phát triển AI và các nền tảng điện tử thông minh phục vụ sản xuất và đời sống); Hitachi (hạ tầng số, trí tuệ nhân tạo, thành phố thông minh); SoftBank (AI, công nghệ số thông qua Quỹ Tầm nhìn Softbank (Vision Fund)^[13]; Tokyo Electron (thiết bị sản xuất bán dẫn), Keyence (cảm biến công nghiệp).

2. Công nghiệp ô tô, cơ khí, điện tử và tự động hóa

2.1. Cơ quan Chính phủ: MEXT, METI, JST, JETRO.

2.2. Các doanh nghiệp: Hiệp hội sản xuất ô tô Nhật Bản (JAMA); Toyota (tiên phong với dòng xe hybrid Prius và hiện đang thúc đẩy phát triển xe điện, công nghệ pin nhiên liệu hydro); Honda (nghiên cứu robot, xe tự hành và các công nghệ di chuyển thông minh nhằm thích ứng với xu hướng tự động hóa và giao thông xanh trong tương lai); Denso (chuỗi cung ứng); Sony; Murata.

3. Lĩnh vực Năng lượng, chuyển đổi xanh, ứng phó biến đổi khí hậu

3.1. Cơ quan Chính phủ: METI; Bộ Môi trường; NEDO; JOGMEC; Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA); JICA; Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC); Công ty Bảo hiểm Xuất khẩu và Đầu tư Nippon (NEXI).

3.2. Các Viện nghiên cứu, trường Đại học: Đại học Tokyo; Đại học Kyoto; Đại học Tohoku; Đại học Kyushu,…

3.3. Các doanh nghiệp: Mitsubishi Heavy Industries, IHI, Kawasaki Heavy Industries (hệ thống năng lượng và công nghệ giảm phát thải); Toshiba; Hitachi Energy Japan; Panasonic Energy; Sumitomo Electric; Marubeni; Mitsui & Co; Mitsubishi Corp.

4. Nông nghiệp công nghệ cao, chế biến thực phẩm

4.1. Cơ quan Chính phủ: Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản (MAFF); JICA (hỗ trợ hợp tác kỹ thuật, đào tạo và các chương trình phát triển nông nghiệp); JETRO (hỗ trợ kết nối doanh nghiệp nông nghiệp, chế biến thực phẩm và xúc tiến thương mại).

4.2. Các doanh nghiệp: Kubota; Yanmar (máy móc nông nghiệp).

5. Y tế và chăm sóc sức khỏe

5.1. Cơ quan Chính phủ: Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi (MHLW); MEXT; JICA; Cơ quan phát triển nghiên cứu y tế Nhật Bản (AMED).

5.2. Các doanh nghiệp: Terumo; Olympus; Sysmex; Fujifilm Healthcare; Tập đoàn bệnh viện Tokushukai.

6. Cơ sở hạ tầng chiến lược

6.1. Cơ quan Chính phủ: Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch (MLIT), JICA, JBIC.

6.2. Các doanh nghiệp: JR East; JR Central; Hitachi Rail; Mitsubishi Electric; Nippon Koei.

7. Quản trị hành chính, doanh nghiệp, đào tạo cán bộ và nhân lực chất lượng cao

7.1. Cơ quan Chính phủ: Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản, MEXT; JICA; JETRO.

7.2. Các Viện nghiên cứu, trường Đại học: Viện Nghiên cứu chính sách quốc gia Nhật Bản (GRIPS); Đại học Tokyo, Kyoto, Waseda, Nagoya.